بیوریتم

بیوریتم

بیوریتم (Biorhythm) یکی از تازه ترین موضوعها در حیطه شناسایی ارگونومی ذهن است که با شناخت جنبه های فکری، جسمی و روحی شخص می تواند در تقلیل حوادث ناشی ازکار و اشتباهات بدون دلیل ظاهری بسیار موثر باشد. نمونه های عملی نشان دهنده آن است که با شناختن رفتارهای فیزیولوژیک انسان، می توان آنها را به نحوی “برنامه ریزی ” کرد که باحداقل هزینه، حداکثر سود به دست آید. این متن به طور بسیار فشرده به شناساندن بیوریتم و اهمیت آن و سابقه کارهای انجام شده در این مورد در ایران و جهان پرداخته، قابلیت و کارکرد بیوریتم راتوضیح می دهد.

مقدمه

یکی از مهمترین ویژگیهای ادارات و سازمانها، بخصوص دوائر دولتی، توجه وعنایت خاص به حضور و غیاب و بهره وری کار افراد است. از مهمترین ملاکهای “انجام کار” در ادارات و سازمانها نیز، “حضور فیزیکی ” کارمندان است بدین معنا که حضورفیزیکی افراد با زمان انجام کار مفید آنان معادل فرض می شود. در این میان یکی ازمهمترین ویژگیهای مربوط به نیروی انسانی، گاه نادیده گرفته می شود: “آنها انسانند!”؛ این بدان معناست که نمی توان از آنها انتظار داشت همیشه حداکثر دقت و سرعت کار خود راانجام بدهند، همیشه بشاش و خوش برخورد باشند و یا اینکه همیشه دستورات مقامات مافوق را اجرا کنند.
یکی از مهمترین ویژگیهای عصر ما، ورود علم و روشهای علمی به حوزه فعالیتهای روزمره است : از یخچال و اجاق گاز مورداستفاده کدبانوی خانواده گرفته تا رایانه های شخصی مورداستفاده کنندگان و از خودرو مورداستفاده همگان گرفته تا پیچیده ترین دستگاهها و ابزارآلات صنعتی و پزشکی همگی به نوعی و به شکلی برگرفته شده ودقیق ترین و ظریف ترین راهبردهای فکری عالمان و دانشمندانی هستند که تمدن امروزین ما وامدار ایشان است. از عمر کشف روند قابل پیش بینی رفتارهای بشری نیز به زحمت نیم قرن می گذرد: دانشمندان علوم رفتاری اینک می توانند دلیل منطقی بسیاری ازرفتارهایی که تا پیش از این گنگ و یا “بیش ازحد پیچیده ” به شمار می آمد را همراه بامستندات علمی و تجربی به خوبی بیان کنند. در ذیل دو نمونه عملی اینگونه مسائل اشاره می شود.

۱) اکثر کسانی که به سبب کار و زندگی مجبور به تحمل پروازهای طولانی شده اند، خستگی، بی خوابی و منگی دوسه روز اول ورود خود را از یاد نبرده اند. این نوع خستگی، خستگی پرواز “Jet_lag” مشهور است و بر این واقعیت استوار می باشد که وقتی انسان از شرق به غرب می رود کمتر دچار ناراحتی می شود تا غرب به شرق، وقتی به سمت غرب می رویم و خورشید را دنبال می کنیم، روز موقتا طولانی تر می شود.

از آنجا که چرخه طبیعی زمان برای ساعت بیولوژیکی بیشتر افراد ۲۵ ساعت است،طولانی ترشدن روز، تحمل پذیرتر است تا کوتاه شدن آن “حرکت از شرق به غرب “. به این ترتیب طریق ایده آل سفرهای طولانی آن است که انسان همواره از شرق به غرب مسافرت نماید منتها به طریقی که هر روز یک نصف النهار را بپیماید یعنی هر روز سفر دقیقا مساوی با چرخه طبیعی ۲۵ساعته بشود. درعمل با تزریق هورمونهای خاصی، می توان ازخستگی پرواز تاحد زیادی خلاصی یافت.

Jet Lag

۲) ازطرف مدیرکارخانه ای که ۱۳۰ کارگر نوبت کار داشت، محققی برای بررسی مسائل این کارگران که اغلب از بی خوابی و ناراحتی های جسمی شکایت داشتند دعوت شد.کارگران بر پایه برنامه هفتگی کار می کردند: یک هفته در نوبت روز، یک هفته در نوبت شب و یک هفته در نوبت عصر. این چرخش نوبتی کار چنان است که انگار کارگران یک هفته در نیویورک، هفته دیگر در پاریس و بعد در توکیو مشغول به کار هستند “به عبارت دیگر مثل اینکه مرتب درحال پرواز از غرب به شرق هستند که این به منزله بدترین حالات برای آهنگ بیولوژیک بدن می باشد”. محقق مذکور پیشنهاد کرد که اولا نوبت کاری کارگران با استفاده از رجحان طبیعی بدن، به جلو تنظیم شود و ثانیا هر نوبت سه هفته طول بکشد، چون اشخاص بیش از یک هفته برای خوگرفتن به یک وقت جغرافیایی جدید احتیاج دارند. با این برنامه ریزی جدید، نه تنها سلامت جسمی کارگران به مراتب بهتر شد بلکه کارایی آنان تا ۲۲ درصد افزایش یافت.

 

سیکلهای منظم حیات : بیوریتم

معنای اصطلاحی بیوریتم، “ریتم حیات ” است، براساس اصول بیوریتم، زندگی هرانسان از لحظه تولد تا لحظه مرگ مرتبا در سه سیکل خاص که مانند منحنی های سینوسی دارای فازهای مثبت و منفی هستند، می گذرد. هر انسان، دارای سه سیکل ۲۳دوره فعالیت های جسمی، ۲۸ دوره احساسی و ۳۳ دوره فکری است که به نظر می رسدنصف دوره زمانی هرکدام از این سیکلها “مثبت ” و نیم دیگر آن “منفی ” باشند. به عبارت دیگر، در هر ۵/۱۱روز اول، فعالیت جسمی همراه با تحرک، انرژی، قدرت جسمانی بالا،کار مفید عاری از اشتباه و توام با تحمل و پایداری است ; در ۵/۱۱ روز بعد، ضعف،خستگی، انرژی ذخیره ای کمتر و کاهش توانایی مشاهده می شود. در ۱۴ روز اول دوره احساسی، خوش رویی، خوش بینی، علاقه مندی به کار و زندگی، علاقه مندی به مشارکت فعال در امور تشریک مساعی دوره مثبت سیکل و ۱۴ روز دوم که همراه با بداخلاقی،زودرنجی و تندمزاجی، بدبینی و تحریک پذیری است. به همین ترتیب ازنظر فکری،بعداز ۵/۱۶ روز نخست قدرت هوش و درک و فهم مطالب، روحیه تحلیلی بالا وخلاقیت جای خود را به ۵/۱۶ روز دوم می دهد که مشخصات آن فراموشکاری، تنبلی فکری، مشکل بودن تمرکز ذهن و تصمیم گیری است.
واقعیتهای جالبی در رابطه با بیوریتم کشف شده اند ازجمله:

  1. درهنگام تولد، هر سه دوره از صفر شروع شده و بالا می روند تا به اوج خود برسند،سپس پایین آمده تا به نیمه خود “روز چهاردهم یا روز شانزدهم یا یازده ونیم روز” برسند،در این حالت سیکل مزبور وارد قسمت منفی خود شده است. سپس سیکل حرکت می کندتا به انتهای خود برسد. این سیکلها حول محور زمان یا سطح بحرانی نوسان دارد و فازهای مثبت و منفی را به وجود می آورند. (کادر ۱)
  2. این سه دوره “سیکل ” دائما درحال تکرار می باشند و یکدیگر را در بسیاری نقاط قطع می کنند.
  3. منحنی های بیوریتم همه باهم از صفر “لحظه تولد” شروع و هریک با تناوبی مشخص یافته و پس از۲۱۲۵۲ روز یعنی در حدود۵۹ سالگی، این سه نقطه در نقطه صفر یکدیگر را قطع می کنند. البته چون مدت زمان یکی از این دوره ها عددی زوج می باشد “دوره احساسی – روحی “، هر سه منحنی یک بار نیز در اوایل سی سالگی “بعداز ۱۰۶۲۶ روز” با یکدیگر در نقطه صفر برخورد می کنند.
  4. هنگامی که فاز هر سیکل عوض می شود، یعنی دوره مزبور خط زمان را قطع می کند،آن روز را “روز بحرانی ” مربوط به آن دوره می نامند. به عبارت دیگر، هنگامی که از سیکل مثبت یک دوره به سیکل منفی آن گذر می کنیم و خط زمان قطع می شود، آن روز خاص را”روز بحرانی ” می نامند. روز بحرانی، بخصوص درمورد سیکل جسمی، اهمیت خاصی دارد; روزهای بحرانی سیکل های احساسی و فکری، به تنهایی، فاقد اهمیت می باشند اماهنگامی که دو سیکل در یک روز خط زمان را قطع می کند آن روز، روز بحرانی مربوط به سیکل است در رابطه با اهمیت روزهای بحرانی و تفسیر آنها، اختلاف نظر وجود دارد واینکه آیا روزهای بحرانی از اهمیت برخوردارند یا سیکلهای منفی، هنوز هم به یک نتیجه گیری قطعی دست نیافته ایم. با این حال به نظر می آید که در روزهای بحرانی جسمی، احتمال وقوع حوادثی نظیر تصادفات، ناراحتی های بدنی و سرماخوردگی بالااست درحالی که در روزهای بحرانی فکری، به طورمثال، احتمال وقوع اشتباهات قضاوتی بالاتر خواهدبود.
  5. هنگامی که دو سیکل در یک روز، خط زمان را قطع می کنند، بخصوص اگر یکی ازاین دو سیکل، سیکل جسمی باشد، آن روز “بحرانی تر” است و اگر هر سه سیکل همزمان و در یک روز، خ۸ز بحرانی مصدومین مربوطه مصادف بوده است. باتوجه به این تحقیقات تصمیم گری باشد.
  6. در روزهای بحرانی “که به طور متوسط %۲۰ روزها را تشکیل می دهند” ریتم های تحت نفوذ یکدیگر قرارگرفته و گاه حذف می شوند.
  7. هر پنج روز یک بار، یک روز بحرانی – به طور متوسط – حادث می شود. به طورمتوسط در طی یک سال، سه بحران دوگانه وجود دارد که در سال سی ام یک بحران سه گانه “برخورد هر سه سیکل با خط زمان به طور همزمان ” به جای سه بحران دوگانه “برخورد و سیکل به طور همزمان با خط زمان ” خواهیم داشت. به طور متوسط هر دو ماه یکبار، یک دوره سه گانه مثبت و هر دو ماه یک دوره سه گانه منفی خواهیم داشت.
کادر ۱- سیکلهای بیوریتم

  • سیکل ۱: بالابودن قدرت جسمانی، تحرک، انرژی،…
  • سیکل ۲: خوش رویی، خوش بینی، علاقه مندی به مشارکت،…
  • سیکل ۳: روحیه تحلیلی بالا، حافظه خوب، ادراک بالا،…
  • سیکل ۱: ضعف و خستگی جسمی، کاهش توانایی ها،…
  • سیکل ۲: بداخلاقی، زودرنجی، تندمزاجی، بدبینی،…
  • سیکل ۳: فراموشکاری، تنبلی فکری، مشکل بودن تمرکز فکر، تصمیم گیری و…

Attention Matters - Working with a Mindful Brain

 

چگونه از بیوریتم در محیطهای کاری استفاده کنیم؟

می توان موارد ذیل را به عنوان مثالهایی از کاربردهای عملی بیوریتم ها ذکر کرد:

  1. جلوگیری از سوانح کار: بررسی نشان داده که ۷۰ درصد سوانح کارخانه های شیمیایی و مواد پاک کننده در دهه ۸۰ میلادی در ایالات متحده، زمانی رخ داده که ریتم های عوامل انسانی، در نقطه بحرانی بوده اند. بیشتر حوادث زمانی رخ می دهند که یک بحران دوگانه وجود داشته باشد. سازمان اداری بندر ادسا “در شوروی سابق ” و نیز بعضی موسسات واتحادیه های کارگری به بررسی اتفاقات و سوانحی که در حین کار انجام می گرفت و عامل انسانی در آن نقش بارزی داشت پرداختند و به کمک پژوهشگران و متخصصان به بررسی پیشامدهای ناگوار در یک دوره دوساله پرداختند و نهایتا معلوم شد که ۵۶ درصد سوانح مورد رسیدگی با روز بحرانی مصدومین مربوطه مصادف بوده است. باتوجه به این تحقیقات تصمیم گرفته شد تا اولا کارگران را در این قبیل روزها از کار معاف نمایند و ثانیا،درمورد انجام کارهای خطرناک – که مستلزم دقت بیشتری است – کارمندانی انتخاب شوند که بهترین مراحل دوران سه گانه ریتم کار و زندگی خود را طی می کنند. با اجرای این طرح، اتفاقات ناگوار نیز به طرز چشمگیری کاهش یافتند.
  2. مسابقات ورزشی، امتحانات و امور مربوط به عقد قراردادها: باتوجه به آنچه گفته شداگر یک ورزشکار یا مدیر از روزهای بحرانی خودآگاه باشد، می تواند برنامه تمرینات و یاکارهای خود را به نحوی تنظیم کند که ضریب خطا به حداقل رسانده شود: مدیران می توانند در این قبیل روزها با امور مهمی مانند امضاء قراردادهای مهم به نحو آگاهانه تری روبرو شوند و سعی کنند، احتمال بروز حوادث ناگوار را تقلیل دهند.
  3. بهره وری در محیطهای کاری و تولیدی: اگر بیوریتم های اشخاص را بدانیم، می توانیم بخصوص برای گزینش بهتر افراد برای نوبت های کاری به طرز علمی تر و مطمئن تری اقدام کرد. مثالی از یک مورد برنامه ریزی نوبت کاری با چرخش سریع روبه جلو که با بافت اجتماعی ما بیشتر تناسب دارد “برعکس الگوی آمریکایی که چرخش آهسته با حلول یک هفته برای هر نوبت ” در منبع “۳” ارائه و بحث گردیده است. فلسفه اصلی الگوی مناسب کاری، آن است که نوسان سازهای متعدد بدن انسان – که ساعت درونی ما راتشکیل می دهند – تاحدامکان انطباق خود را با شرایط حفظ نمایند. در کنار آن می توان بااستفاده از جدول بیوریتمی کارمندان، برنامه کاری به نحوی تنظیم گردد که در روزهای بحرانی خطرناک به ایشان مرخصی اجباری داده شود و به جایشان از کسانی که در آن روزها سیکل مثبت دارند استفاده نمائیم : به این ترتیب یکی از مهمترین وظایف اموراداری، تهیه سیکل های بیوریتمی کارکنان و ارجاع مسئولیتها بر آن اساس به اشخاص خواهدبود.

منابع:

درباره حسین کوهپایه

سید حسین کوهپایه کارشناس ارشد بهداشت حرفه ای، با سابقه کار در بندر پتروشیمی پارس و فاز 15 و 16. هم اکنون رییس یکی از شبکه های بهداشت شمیرانات هستم.

این مطلب را هم ببینید

تشریح بندهای استاندارد OHSAS: قسمت ۴- شناسایی خطرات

۴-۳- طرح ریزی (Planning): اولین گام عملی برای ایجاد سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی، …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *