تشریح بندهای استاندارد OHSAS: قسمت ۶- نکات تکمیلی مدیریت ریسک

بند ۴-۳-۱ یا همان شناسایی خطرات، ارزیابی ریسک و تعیین کنترل ها از اهمیت زیادی در سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی برخوردار است تا جایی که هر ساله مقالات زیادی در این خصوص منتشر می شود. لذا تصمیم گرفتم با نگاهی به راهنمای OHSAS 18002، خلاصه ای از مطالب مفید آن را جهت درک بهتر خودم و آشنایی هرچه بیشتر دوستان گرامی با این موضوع ارائه نمایم.

مراحلی که لازم است در این ارتباط اجرا شود و از این به بعد اسم آن را «مدیریت ریسک» می گذاریم عبارت است از:

  1. انتخاب روش (های) مورد نیاز برای شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک
  2. شناسایی خطرات
  3. تخمین ریسک ناشی از هر خطر (ممکن است یک فعالیت خطرات متعددی داشته باشد) با توجه به کنترل هایی که در حال حاضر وجود دارند و اطمینان از کارایی و اثربخشی آنها. ارزیابی ریسک مقوله ای است که به طور خیلی ساده تا خیلی تخصصی قابل انجام است و در صورت لزوم می توان از مدلسازی های ریاضی نیز برای تعیین آن استفاده کرد.
  4. تعیین اینکه ریسک به دست آمده قابل قبول است یا خیر؟
  5. تعیین کنترل های مورد نیاز در صورتی که لازم است. حتی می توان برای ریسک قابل قبول نیز کنترل جدیدی اعمال نمود. خطرات و کنترل های مورد نیاز اغلب در قوانین، آیین نامه ها، راهنماهای منتشر شده توسط نهادهای قانون گذاری و اتحادیه های صنعتی ذکر شده است.
  6. یک مرحله نهایی که به نظرم بد نیست به این پروسه اضافه شود، ارزیابی مجدد ریسک پس از وضع کنترل های لازم و اطمینان از کاهش ریسک به سطح قابل قبول است.

چرخه پیشنهادی OHSAS 18002 برای این فرآیند در ادامه نشان داده شده است. این چرخه به طور مداوم و بر اساس تغییرات صورت پذیرفته در سازمان باید به روز گردد. حتی استفاده از روش های شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک جدیدتر نیز مصداق تغییر یا بهبود است.

انتخاب روش (های) مورد نیاز برای شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک

روش های شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک بسته به صنعت مورد نیاز، بسیار متنوع بوده و می تواند شامل ارزیابی های ساده تا آنالیزهای عددی پیچیده با انبوهی از مدارک و مستندات باشد. مثلا روش ارزیابی مواجهه طولانی مدت با مواد شیمیایی با روش مورد استفاده برای ارزیابی ایمنی تجهیزات و یا ارزیابی یک ایستگاه کاری اداری در ساختمان یک شرکت، متفاوت است.

 

مرور فرآیند شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک
مرور فرآیند شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک

رویکردهایی باید انتخاب شوند که با دامنه، ماهیت و اندازه سازمان متناسب بوده و نیازهای آن را با توجه به جزییات، پیچیدگی، زمان، هزینه و در دسترس بودن داده های معتبر برآورده نمایند. در مجموع، رویکردهای انتخابی باید منجر به انتخاب روش های جامعی شوند که ارزیابی مداوم همه ریسک های ایمنی و بهداشت شغلی سازمان را امکان پذیر سازند.

مدیریت تغییر باید برای هرگونه تغییر در ریسک های ارزیابی شده، تعیین کنترل ها یا اجرای آنها مورد توجه قرار گیرد. همچنین لزوم تغییرات در روش شناسی نیز باید به طور کلی مورد بررسی قرار گیرد. برای اینکه بتوانید فرآیند مدیریت ریسک را به طور موثر اجرا نمایید به سه فاکتور مدیریت تغییر، مستندسازی و بازبینی مداوم توجه کنید. مستندسازی کمک بزرگی به ثبات و سازگاری فرآیند مدیریت ریسک می نماید.

شناسایی خطرات

روش (های) مورد استفاده برای شناسایی خطرات باید عمدتا پیشگیرانه باشد تا واکنشی و بتواند انواع مختلف خطرات موجود در محیط کار شامل خطرات فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی و روانی را شناسایی نماید (مثال هایی از خطرات مورد اشاره، در پیوست همین مطلب ارائه شده است). ورودی های شناسایی خطرات می تواند شامل موارد زیر باشد:

  • قوانین، مقررات و سایر الزامات در ارتباط با ایمنی و بهداشت شغلی
  • خط مشی ایمنی و بهداشت شغلی
  • پایش داده ها
  • ارزیابی سلامت شغلی و میزان مواجهه با عوامل زیان آور (گزارش اندازه گیری آلاینده های محیط کار)
  • ثبت رویدادها
  • گزارش ممیزی های قبلی، ارزیابی ها یا بازبینی های
  • جمع آوری نظرات کارکنان و سایر طرف های ذینفع
  • جمع آوری اطلاعات از سایر سیستم های مدیریت (مثل مدیریت کیفیت و مدیریت محیط زیست)
  • بازبینی فرآیندها و اصلاحات در محیط کار
  • جمع آوری اطلاعات از اقدامات مربوط به ایمنی و بهداشت شغلی در سازمان های مشابه
  • آگاهی از تاسیسات، فرآیندها و فعالیت های سازمان به شرح ذیل:
  • طراحی محیط کار، طرح های ترافیک (مثلا پیاده رو ها و مسیر وسایل نقلیه) و موقعیت سایت
  • فلوچارت فرآیندها و دستورالعمل های عملیاتی
  • موجودی مواد خطرناک (مواد خام، شیمیایی، زائدات، تولید شده و نیم ساخته)
  • مشخصات فنی تجهیزات
  • مشخصات محصول، برگه های اطلاعات ایمنی مواد (MSDS)، داده های مربوطه به سم شناسی و سایر داده های ایمنی و بهداشت شغلی

همان طور که قبلا نیز گفته شد خطرات ناشی از فعالیت های غیرروتین (دوره ای، اتفاقی یا اضطراری) نیز باید شناسایی گردد. مثلا:

  • تمیزکاری و نظافت تجهیزات و تاسیسات
  • تغییرات موقتی فرآیند
  • تعمیرات و نگهداری خارج از جدول مقرر زمانی
  • راه اندازی یا توقف کار تجهیزات یا بخشی از کارخانه
  • بازدیدهای خارج از سایت (ماموریت های حرفه ای، بازدید از تامین کنندگان، اکتشاف و گردش های شغلی)
  • بازسازی و نوسازی
  • شرایط آب و هوایی بسیار نامساعد
  • قطع جریان یوتیلیتی (مثل آب، نیرو، گاز و …)
  • وضعیت های اضطراری

در شناسایی خطرات، همه افرادی که به نحوی می توانند به محل کار ورود پیدا کنند (مشتریان، بازدیدکنندگان، پیمانکاران خدماتی، پیک ها و مهمتر از همه کارکنان سازمان) باید مورد توجه قرار گیرند البته با در نظر گرفتن موارد زیر:

  • خطرات و ریسک های ناشی از فعالیت آنها
  • خطرات ناشی از استفاده از محصولات یا خدمات ارائه شده آنها به سازمان
  • میزان آشنایی آنها با محیط کار
  • رفتار آنها

فاکتورهای انسانی مانند قابلیت ها، رفتارها و محدودیت ها نیز باید در شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک فرآیندها، تجهیزات و محیط کار مورد توجه قرار گیرند. در جایی که دخالت انسانی وجود دارد موضوعاتی مثل سهولت استفاده، امکان خطای انسانی، استرس وارده بر اپراتور و خستگی نیز باید بررسی شود. در این ارتباط به موارد زیر توجه گردد:

  • ماهیت شغل (چیدمان محل کار، اطلاعات اپراتور، بار کاری، کار فیزیکی، الگوهای کاری)
  • اتمسفر (گرما، روشنایی، سر و صدا، کیفیت هوا)
  • رفتار انسانی (خلق و خو، عادات، طرز برخورد و نگرش)
  • قابلیت های روانی (ادراک و توجه)
  • قابلیت های بدنی (بیو مکانیکی – شناخت موجود زنده از دید مکانیکی- ، آنتروپومتری یاابعاد بدنی که همان تنوعی فیزیکی افراد است)

در بعضی موارد خطراتی وجود دارند که در خارج محل کار وجود دارند ولی بر افراد داخل سازمان تاثیر نامطلوب دارد (مثلا آزادشدن مواد سمی از عملیات همسایگان) که به چنین خطراتی نیز باید اشاره گردد.

برای اینکه شناسایی خطرات موثرتر انجام شود اطلاعات مورد نیاز باید از منابع متعددی تهیه گردد. یکی از منابع مورد تاکید، استفاده از افرادی است که در مورد فرآیندهای کاری و فعالیت ها آگاهی دارند. سایر موارد عبارت است از:

  • مشاهده رفتار و نحوه انجام کار و آنالیز علل دربردارنده رفتار ناایمن
  • ارزیابی مقایسه ای یا الگوگیری (Benchmarking)
  • مصاحبه و بازدید
  • بازرسی و تورهای ایمنی
  • بررسی رویدادها و آنالیزهای متعاقب آن
  • پایش و ارزیابی مواجهه های خطرناک (عوامل فیزیکی و شیمیایی)
  • آنالیزهای فرآیند و گردش کار که پتانسیل ایجاد رفتار ناایمن را دارند

شناسایی خطرات باید توسط فرد یا افرادی که با روش شناسی، ابزار و تکنیک های این موضوع آشنا بوده و آگاهی کافی از فعالیت های کاری دارند انجام شود. شاید عملا مفهوم این جمله، تشکیل یک تیم از کارشناسان با تخصص های مختلف باشد.

از چک لیست می توان برای شناسایی و ثبت اولیه خطرات استفاده نمود هرچند که همه خطرات با این ابزار قابل شناسایی نیستند. بهتر آن است که برای هر بخش از عملیات، فرآیند یا تجهیزات، چک لیست اختصاصی وجود داشته باشد.

ارزیابی ریسک

داده ها و اطلاعات ورودی به ارزیابی ریسک فرآیندها می تواند شامل موارد زیر باشد هرچند که تنها محدود به آنها نمی شود:

  • جزییات مکان یا مکان های انجام کار
  • دامنه تداخل های خطرناک بین فعالیت ها در محل کار و میزان نزدیکی آنها به یکدیگر
  • مقررات امنیتی
  • قابلیت های انسانی، رفتار، صلاحیت، آموزش و تجربه افرادی که به طور روتین یا اتفاقی فعالیت های خطرناک را انجام می دهند.
  • داده های سم شناسی، بیماری های مسری و سایر اطلاعات مرتبط با سلامت
  • حضور افرادی که می توانند تحت تاثیر کار خطرناک قرار گیرند مثل: نظافتچی ها، بازدیدکنندگان، پیمانکاران و عموم نفرات
  • جزییات مربوط به دستورالعمل های عملیاتی، سیستم های کار و یا مجوز شروع به کار که برای فعالیت های خطرناک در نظر گرفته شده است
  • دستورالعمل های سازندگان یا تامین کنندگان برای عملیات و نگهداری تجهیزات و تاسیسات
  • در دسترس بودن و استفاده از اقدامات کنترلی (مثل تهویه، حفاظ گذاری، تجهیزات حفاظت فردی)
  • شرایط غیرعادی (مثل قطع بالقوه خدمات یوتیلیتی مانند برق و آب یا سایر نقص های فرآیند)
  • شرایط زیست محیطی تاثیرگذار بر محل کار
  • هرگونه پتانسیل ایجاد نقص در کارگاه و اجزا ماشین آلات و وسایل ایمنی یا تخریب آنها در اثر مواجهه با مواد مورد استفاده در فرآیند
  • جزییات مربوط به دسترسی به اقدامات اضطراری و نیز کفایت و شرایط روش های اضطراری، طرح های فرار اضطراری، تجهیزات اضطراری، مسیرهای فرار اضطراری (تابلوها و علائم)، تسهیلات ارتباطی اضطراری، پشتیبانی اضطراری از خارج سازمان و …
  • پایش داده های مربوط به رویدادهایی که در ارتباط با فعالیت های کاری خاصی اتفاق می افتد
  • یافته های مربوط به ارزشیابی هایی که از فعالیت های کاری خطرناک انجام شده است
  • جزییات اقدامات ناایمن قبلی که به وسیله افراد مجری کار یا سایر نفرات انجام شده است (مثلا افراد ثالث، بازدیدکنندگان، پیمانکاران و …)
  • پتانسیل نقص هایی که باعث اشکال یا بی اثر شدن اقدامات کنترلی می گردد
  • مدت زمان انجام و تعداد دفعاتی که یک فعالیت انجام می شود
  • دقت و قابلیت اعتماد داده های در دسترس برای ارزیابی ریسک
  • هرگونه الزامات قانونی و یا سایر الزاماتی که نحوه انجام ارزیابی ریسک یا تعیین ریسک قابل قبول را شرح می دهد مثلا روش های نمونه برداری برای تعیین مقدار مواجهه، استفاده از روش های ارزیابی ریسک خاص یا حدود مواجهه مجاز

ارزیابی ریسک باید توسط فرد یا افرادی آشنا به روش ها و تکنیک های مختلف و نیز دانش کافی در حوزه فعالیت کاری سازمان انجام شود. استفاده از روش های مختلف ارزیابی ریسک باید بخشی از استراتژی کلی سازمان جهت نشان دادن حوزه های کاری مختلف باشد. موقع تعیین احتمال آسیب، باید به کفایت اقدامات کنترلی موجود توجه شود. بعضی از روش های ارزیابی ریسک پیچیده و مناسب فعالیت های خطرناک خاصی هستند. مثلا ارزیابی ریسک یک فرآیند شیمیایی ممکن است نیازمند محاسبات پیچیده ریاضی در تعیین احتمال وقوع آزاد شدن گازهای سمی که می تواند افراد سازمان و حتی جامعه را در بر گیرد باشد. در بسیاری از کشورها، قانون بخش های خاص مشخص می سازد که این درجه از پیچیدگی در کجا ضروری است؟ از طرف دیگر در خیلی از موارد هم ریسک های ایمنی و بهداشتی را می توان با روش های ساده تر کیفی ارزیابی نمود. این راهکارها، سهم بیشتری از قضاوت متخصص را می طلبد چون متکی بر داده های کمی کمتری هستند. در بعضی موارد، این روش ها نقش غربال اولیه را ایفا می نماید تا مشخص شود بررسی جزیی تری نیاز است یا خیر. در تعیین حد ریسک قابل قبول، باید به میزان عدم قطعیت در داده ها توجه شود.

بعضی از سازمان ها از یک روش عمومی برای ارزیابی ریسک فعالیت های معمول خود که در چند مکان مختلف انجام می شود استفاده می کنند. اگرچه این نوع ارزیابی عمومی برای شروع کار مفید خواهد بود ولی برای ارزیابی های دقیق تر باید با توجه به موقعیت خاص خود مورد بررسی تخصصی تر قرار گیرند. اگر برای ارزیابی ریسک از واژه های کیفی استفاده می شود باید به طور روشن معنی و مفهوم هر واژه تعریف شود. مثلا منظور از واژه «محتمل likely» یا «نامحتمل Unlikely» باید به طور کامل تشریح شود تا اطمینان حاصل شود که افراد مختلف تفسیر یکسانی از آن دارند. سازمان باید ریسک هایی را که متوجه افراد حساس (مثل کارگران باردار) یا آسیب پذیر (کارگران تازه وارد و بی تجربه) است و نیز ناتوانی های خاص افرادی که در انجام یک کار به خصوص به آن نیاز دارند را مورد بررسی قرار دهد. (مثلا ناتوانی کوررنگی فردی که مسئول خواندن دستورالعمل ها است). تعیین تعداد افرادی که ممکن است در اثر یک خطر تحت تاثیر قرار گیرند باید به دقت انجام شود و در صورتی که این تعداد، زیاد باشد ملاحظات احتیاطی خاصی مورد نیاز است. در ارزیابی ریسک مواجه با عوامل شیمیایی، فیزیکی و بیولوژیکی باید تاثیرات کوتاه مدت، بلندمدت و اثرات ترکیبی ناشی از مواجهه با چند عامل نیز در نظر گرفته شود.

هر گونه تغییرات تاثیرگذار بر ساختار سازمان، کارکنان، سیستم مدیریت، فرآیندها، فعالیت ها، استفاده از مواد باید قبل از اعمال، در شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک پیش بینی گردند. مواردی از این تغییرات عبارتند از:

  • تکنولوژی (شامل نرم افزار هم می شود)، تجهیزات، تاسیسات یا محیط کار جدید یا اصلاح شده
  • روش های اجرایی، شیوه های کاری، طراحی ها، مشخصه ها یا استانداردهای جدید یا بازبینی شده
  • انواع و کیفیت مختلف مواد
  • تغییرات اساسی در در ساختار سازمانی شرکت و کارکنان که پیمانکاران را نیز در بر می گیرد
  • تایید وسایل و تجهیزات ایمنی و بهداشت یا کنترل ها

در مواجهه با تغییرات باید به سوالات ذیل پاسخ داد تا اطمینان حاصل شود که ریسک های جدید یا تغییر یافته همچنان قابل قبول هستند:

  • آیا خطرات جدیدی ایجاد شده اند؟
  • چه ریسک هایی ناشی از این خطرات جدید ایجاد شده است؟
  • آیا ریسک های سایر خطرات نیز تغییر یافته اند؟
  • آیا این تغییرات می توانند کنترل های موجود را تضعیف نمایند؟
  • آیا مناسب ترین کنترل ها از نظر هزینه های فوری، بلندمدت و قابلیت استفاده و پذیرش انتخاب شده اند؟

تعیین کنترل ها

سازمان باید به موارد زیر توجه نماید:

  • در جایی که لازم است از ترکیب کنترل ها به ترتیب توصیه شده در استاندارد استفاده نماید مثلا کنترل های مهندسی به همراه کنترل های اداری
  • در مورد خطرات خاص، شیوه انجام کار را اصلاح نماید
  • کار را به تناسب افراد تنظیم نماید (به قابلیت های فیزیکی و ذهنی افراد توجه شود)
  • از تکنولوژی برای بهبود کنترل ها استفاده نماید
  • اقدامات حفاظتی فراگیر را به کار بندد مثلا استفاده از کنترل های مهندسی که همه نفرات موجود در آن محدوده را در بر می گیرد نسبت به استفاده از وسایل حفاظت فردی که تنها هر فرد از آن بهره مند می شود اولویت دارد
  • رفتار انسانی و اینکه یک اقدام کنترلی خاص پذیرفته می شود و قابلیت اجرای موثر را دارد
  • انواع رایج و ابتدایی خطاهای انسانی مثلا اشتباهات ساده ای که در یک رخداد، مکرر تکرار می شود، فراموش کاری و بی توجهی، عدم درک صحیح یا اشتباه در برداشت و تفسیر دستورالعمل، وجود نقص در وظایف و گپ در قوانین
  • ضرورت پیش بینی نگهداری و تعمیرات دوره ای مثلا برای حفاظ ماشین آلات
  • پیش بینی ساز و کار اقدامات احتیاطی و اضطراری در جایی که امکان نقص در کنترل ها وجود دارد

سازمان باید بین کنترل های در دسترس اولویت بندی ایجاد نماید. اولویت بندی باید با توجه به میزان ریسک موجود و مقدار کاهش ریسک هر کنترل و میزان هزینه – فایده صورت پذیرد. قبل از اصلاح شیوه انجام کار از وجود کنترل های لازم اطمینان حاصل شود. همین طور در مورد به کارگیری کنترل های موثرتر اطمینان حاصل شود که کنترل های موقتی اعمال شده اند. کنترل های موقتی نباید در دراز مدت مورد استفاده قرار گیرند. در مواردی که هیچ الزام و آیین نامه ای به صراحت وجود ندارد باید کاهش ریسک تا سطح آلارپ مورد توجه قرار گیرد. آلارپ (ALARP, as low as reasonably practicable) به زبان ساده یعنی کاهش ریسک تا حدی که منطقی و قابل اجرا (عملی) باشد.

ALARP Carrot Diagram

آلارپ در مقایسه با آلارا (ALARA, as low as reasonably achievable) از انعطاف بیشتری برخوردار است. آلاراپ ناظر به کاهش ریسک تا حد منطقی و دست یافتنی (شدنی) است.

  • ریسک رسوبی یا Residual Risk: به ریسکی گفته می شود که پس از اعمال کنترل ها کماکان باقی می ماند. ریسک های قابل قبول نیز نوعی ریسک رسوبی به شمار می آیند.
  • ریسک ذاتی یا Inherent Risk:  به ریسکی گفته می شود که هنوز هیچ اقدام کنترلی برای کاهش آن اعمال نشده است.
  • ریسک ثانویه یا Secondary Risk: به ریسکی گفته می شود که بعد از اعمال کنترل بر روی یک ریسک و در اثر کنترل ها ایجاد شود.

به مثالی در این ارتباط توجه کنید:

فرض کنید فردی در حال رانندگی با خودرو از شهری به شهر دیگر است. ریسک تصادف این راننده از ترکیب احتمال بروز تصادف و شدت آسیب وارده به راننده به دست می آید (فعلا به نحوه تعیین احتمال کاری نداریم که بسیار دشوار است و به متغیرهای زیادی بستگی دارد). پس این ریسک را می توان ذاتی نامید. چون در هر صورت وقتی فردی با خودرو در حال رانندگی است امکان تصادف برای او وجود دارد. حالا فرض کنید راننده کمربند ایمنی خود را بسته و تصادف می کند. مسلما از شدت آسیب وارده به وی کاسته خواهد شد. ولی استفاده از کمربند ایمنی می تواند باعث ایجاد خستگی، حساسیت در فرد، بی حوصلگی و سایر عوامل شود که آنها نیز می توانند در تصادف نقش داشته باشند. ریسک های مرتبط با این دسته از عوامل را ریسک های ثانویه می نامیم. معمولا ریسک های ثانویه در مقایسه با ریسک های ذاتی بسیار ناچیز هستند که ما آنها را برای کاهش ریسک پذیرفته ایم. در عین حال کمربند ایمنی اگرچه وسیله ایمنی موثری است ولی از گردن سرنشین خودرو در تصادفات سنگین محافظت نمی کند. بنابراین تجهیز دیگری به نام ایربگ در خودروها تعبیه شده تا باز هم آسیب های وارده به حداقل کاهش پیدا نماید. با همه این اقدامات، در بسیاری از حوادث علیرغم استفاده از کمربند ایمنی و ایربگ باز هم آسیب های فوتی و نقص عضو وجود دارد. به این دسته از ریسک ها، رسوبی گفته می شود که علیرغم اعمال کنترل ها، کماکان وجود دارند. معمولا ریسک های رسوبی توسط سازمان پذیرفته می شوند و عمدتا می توان آنها را تحت پوشش بیمه قرار داد.

درباره مسعود رضازاده

من مسعود رضازاده، دارای مدرک کارشناسی مهندسی صنایع - گرایش ایمنی صنعتی از دانشکده سلامت، ایمنی و محیط زیست (HSE) دانشگاه شهید بهشتی و کارشناسی ارشد مدیریت HSE از واحد علوم و تحقیقات تهران دانشگاه آزاد هستم. به موضوعات مختلف مهندسی صنایع مثل کنترل پروژه، کنترل موجودی، تضمین کیفیت و به خصوص HSE علاقه مندم. اعتقاد دارم حوزه های مختلف مدیریت پروژه به مثابه حلقه های زنجیر بوده و ارتباط ناگسستنی بین آنها برقرار است. مایل هستم جهت ارتقای سطح اطلاعات، تجربیات کاری خود را با متخصصان امر تبادل نمایم.

این مطلب را هم ببینید

تشریح بندهای استاندارد OHSAS: قسمت ۴- شناسایی خطرات

۴-۳- طرح ریزی (Planning): اولین گام عملی برای ایجاد سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی، …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *